علما را درگير مبارزه عليه اين كشورهاى بيگانه ساخت . مردم هند و افغانستان براى مبارزه با سلطهء خودكامانهء انگلستان به پا خاستند . در ايران در زمان عباس ميرزا علما فتواى جهاد دادند و مردم به رهبرى آنان در چندين جنگ عليه روسيه شركت كردند . « 1 » بعدها نيز مبارزه عليه دست درازىهاى اين دولت ، مورد حمايت آيت اللّه مازندرانى و مرحوم مدرس قرار گرفت « 2 » و براى مقابله با سلطهء انگليس جنبش‌هاى مختلفى در سرتاسر ايران پا گرفت ؛ « 3 » از جمله ، جنبش مرحوم مدرس در تهران ، برازجانى ، بهبهانى و محلاتى در فارس ، تفنگداران در بوشهر ، شهيد خيابانى « 4 » در آذربايجان و ميرزا كوچك‌خان « 5 » در شمال . در عراق نيز علما و مراجع عظام ، رهبرى قيام عليه سلطهء انگليس بر آن كشور را عهده‌دار بودند و خود نيز عملا به صف مبارزان پيوستند . « 6 » در غربىترين منطقه از سرزمين‌هاى اسلامى ، سنوسىهاى ليبى مبارزه‌اى سخت را عليه اشغالگران ايتاليا در پيش گرفتند كه عمر مختار از افراد برجستهء اين نهضت بود . « 7 » اين موارد تنها نمونه‌هايى از مبارزات ضد استعمارى مسلمانان است . ثمرهء اين حركت‌ها از دو جهت مهم شمرده مىشود : اول از آن رو كه به حساس شدن رهبران و انديشمندان به موضوعات پيش آمده ، بيدارى عموم مردم مسلمان و نيز بالا رفتن آگاهىهاى اجتماعى و سياسى انجاميد كه آثارش در حوزهء مباحث دينى و تفسير مشهود است . « 8 » دوم آن كه همرزمى عليه استعمار ، جدايى دو جامعهء شيعى و سنى را

--> ( 1 ) . حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 114 - 135 ؛ عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 374 . ( 2 ) . حامد الگار ، سلسلهء پهلوى و نيروهاى مذهبى ، ص 273 . ( 3 ) . همان ، ص 272 - 279 . ( 4 ) . محمد رضا حكيمى ، بيدارگران اقاليم قبله ، ص 141 - 144 . ( 5 ) . همان ، ص 155 - 175 . ( 6 ) . حامد الگار ، سلسلهء پهلوى و نيروهاى مذهبى ، ص 278 و 279 ؛ محمد رضا حكيمى ، بيدارگران اقاليم قبله ، ص 107 - 116 ؛ عبد الهادى حائرى ، ايران و جهان اسلام ، ص 178 ؛ على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 316 - 318 ؛ عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 167 - 174 ؛ على الاوسى ، روش علامه طباطبائى در تفسير الميزان ، ترجمهء سيد حسين مير جليلى ، ص 44 - 48 . ( 7 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 164 - 169 . ( 8 ) . محمد ابراهيم شريف ، اتجاهات التجديد فى تفسير القرآن فى مصر ، ص 343 و 344 ؛ عفت محمد